Emekli sigortasız çalışırsa ne olur?

Kısa cevap

Emekli olmak, sigortasız çalışmayı serbest hâle getirmez. Emekli bir kişi işçi olarak (hizmet akdiyle) çalışıyorsa, işveren onu da çalışmaya başlamadan önce SGK’ya bildirmek zorundadır (5510, md. 8).

İşveren için: Bildirmemek idari para cezası demektir. Ceza her çalışan için asgari ücret tutarında başlar; denetimle ortaya çıkarsa iki katına çıkar (5510, md. 102).
Çalışan için: Sonuç, ilk sigorta girişinizin 1 Ekim 2008’den önce mi sonra mı olduğuna göre değişir. İş kazası güvencesi ve çalışmanızı kanıtlama hakkı ise kanunda ayrıca düzenlenmiştir.
Ne yapabilirsiniz? Önce işverenle konuşun; sonuç alamazsanız durumu ALO 170’e bildirebilirsiniz.

Emekliyken çalışmanın kuralı

Emekliyken çalışmanın sonucu, ilk sigorta girişinizin tarihine bağlıdır. Ayrıntıları Emekli çalışırsa maaşı kesilir mi? yazısında anlattık. Kısaca:

İlk girişi 1 Ekim 2008’den önce olanlar: Kural olarak özel sektörde aylıkları kesilmeden işçi olarak çalışabilirler. Kamu kurumlarında çalışmaya başlayanlar ise, kanunda sayılan istisnalar dışında, aylıklarını kestirmeden çalışamaz. Bunun karşılığında işveren sosyal güvenlik destek primi (SGDP) öder. SGK, SGDP’yi “yaşlılık aylığı kesilmeden hizmet akdine tabi” çalışanlar için işverenden alınan prim olarak tanımlar. Ayrıntı için SGDP nedir? yazısına bakın.
İlk girişi 1 Ekim 2008 ve sonrası olanlar: Kendi adına (4/b) çalışma dışında, çalışmaya başladıkları tarihten sonraki ödeme döneminin başında aylıkları kesilir (5510, md. 30).

Her iki durumda da işçi olarak çalışan emekli, SGK’ya bildirilmesi gereken bir çalışandır. Sigortasız çalışma, bu bildirimin hiç yapılmamasıdır.

İşveren ne zaman bildirmek zorunda?

İşveren, işçi olarak çalışacak kişiyi sigortalılık başlamadan önce “sigortalı işe giriş bildirgesi” ile SGK’ya bildirir (5510, md. 8). SGK’nın açıklamasına göre bu bildirge işe başlamadan en az bir gün önce e-Sigorta üzerinden verilir. Kanunda bazı istisnalar vardır; örneğin inşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge en geç çalışmaya başlatılan gün verilir.

Kanun sigortalıya da çalışmaya başladığını bir ay içinde SGK’ya bildirmesini söyler, ama hemen ardından ekler: Sigortalının kendisini bildirmemesi, sigortalı aleyhine delil teşkil etmez (5510, md. 8). İşe giriş bildirgesini verme yükümlülüğü ve bunun idari para cezası işverene aittir (5510, md. 8 ve 102).

İşverenin karşılaşacağı yaptırımlar

İşe giriş bildirgesini süresinde vermeyen işverene, her bir çalışan için idari para cezası uygulanır (5510, md. 102):

Bildirgenin süresinde veya doğru şekilde verilmemesi: asgari ücret tutarında.
Bildirgenin verilmediğinin SGK denetimi, mahkeme kararı, diğer kamu kurumlarının denetimleri ya da bankalardan ve kamu kurumlarından alınan bilgilerle anlaşılması: asgari ücretin iki katı.
Bu şekilde tespit edilen aynı durumun bir yıl içinde aynı işyerinde tekrarlanması: asgari ücretin beş katı.

SGK kendi sayfasında, bir işçiyi bir yıl kayıt dışı çalıştırmanın denetimle anlaşılması hâlinde idari yaptırımın 14 asgari ücrete kadar idari para cezası olabileceğini ve işyerinin bir ay boyunca teşviklerden yararlanamayacağını belirtir.

Kanunda bir indirim de vardır: Denetim, mahkeme kararı ya da kamu kurumlarından alınan belgelerle ortaya çıkan durumlar hariç, işveren bildirgeyi süre geçtikten sonra kendiliğinden 30 gün içinde verir ve cezayı tebliğden sonraki 15 gün içinde öderse, ceza dörtte biri üzerinden uygulanır (5510, md. 102).

Sigortasız çalışan emekli için sonuçlar

İş kazası

Bildirge süresinde verilmemişse, bildirgenin sonradan verildiği ya da SGK’nın çalışmayı tespit ettiği tarihten önce meydana gelen iş kazası ve meslek hastalığı gibi durumlarda gelir ve ödenekleri SGK öder. SGK yaptığı ve yapacağı masrafları ve bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini işverenden tahsil eder (5510, md. 23).

SGDP ile çalışan emekliler için zaten yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır (5510, geçici md. 14).

İlk girişi 1 Ekim 2008 ve sonrası olanların aylığı

Bu gruptaki emeklilerin aylığı, kanuna göre işçi olarak çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir (5510, md. 30). Bu gruptaysanız ve emekliyken işçi olarak çalışıyorsanız, durumunuzu SGK’ya sorun.

Çalıştığınızı kanıtlama hakkı

Çalışması işveren tarafından SGK’ya bildirilmeyen veya SGK’ca tespit edilemeyen kişiler, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak kanıtlayabilir. Mahkeme kararıyla kanıtlanan kazanç ve gün sayıları dikkate alınır (5510, md. 86).

Bildirilip bildirilmediğinizi nasıl kontrol edersiniz?

e-Devlet’te 4A İşe Giriş Çıkış Bildirgesi adlı bir SGK hizmeti bulunur. Kullanmak için e-Devlet girişi gerekir.
Bildiriminizden emin değilseniz önce işvereninizle konuşun.
Sonuç alamazsanız durumu ALO 170’e bildirin. ALO 170, SGK’nın sayfasına göre ihbar ve şikâyetleri de alır ve 7 gün 24 saat aranabilir. e-Devlet’te de “Çalışma Hayatı İletişim Merkezi ALO 170” hizmeti bulunur; kullanmak için giriş gerekir.

Başlamadan önce kontrol edin

İlk sigorta giriş tarihinizi öğrenin; emekliyken çalışmanın kuralları bu tarihe göre değişir. e-Devlet’te “SGK Tescil ve Hizmet Dökümü” adlı bir SGK hizmeti bulunur; kullanmak için giriş gerekir.
İşe başlamadan önce işverenden işe giriş bildirgesinin verildiğini teyit edin.
Kendi adınıza (esnaf, 4/b) çalışacaksanız kurallar farklıdır; Emekli çalışırsa maaşı kesilir mi? yazısına bakın.

Sık sorulan sorular

Emekliyim, beni sigortalı göstermek zorundalar mı?

İşçi olarak (hizmet akdiyle) çalışıyorsanız evet. İşveren, işçi olarak çalışacak kişiyi çalışmaya başlamadan önce işe giriş bildirgesiyle SGK’ya bildirmek zorundadır (5510, md. 8). İlk girişi 2008 öncesi olan ve aylığı kesilmeden çalışan emekliler için işveren SGDP öder.

Sigortasız çalıştırılırsam ceza bana mı kesilir?

Kanundaki işe giriş bildirgesi cezası, bildirgeyi vermekle yükümlü olana, yani işverene uygulanır (5510, md. 102). Sigortalının kendini bildirmemesi, sigortalı aleyhine delil teşkil etmez (5510, md. 8).

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirirsem ne olur?

Bildirge süresinde verilmemişse, tespit tarihinden önceki iş kazası için gelir ve ödenekleri SGK öder ve masrafları işverenden tahsil eder (5510, md. 23).

Sigortasız geçen çalışmamı sonradan kanıtlayabilir miyim?

Evet. Hizmetlerinizin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurabilirsiniz (5510, md. 86).

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir. Kişisel durumunuz için SGK’ya ya da bir sosyal güvenlik uzmanına danışın.